Hipogonadyzm u sportowców: Jak przetrenowanie i sterydy anaboliczne zaburzają hormony

Wizyta na siłowni, bicie rekordów życiowych i budowanie idealnej sylwetki kojarzą się ze zdrowiem, witalnością i wysokim poziomem męskich hormonów. W rzeczywistości jednak środowisko sportów siłowych i wytrzymałościowych skrywa poważny problem, jakim jest hipogonadyzm - stan, w którym jądra produkują zbyt mało testosteronu lub plemników. Schorzenie to coraz częściej nie wynika z wad wrodzonych, ale jest bezpośrednią konsekwencją treningów i stosowanych wspomagaczy.

Ważna informacja medyczna: Poniższy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Nie zastępuje on profesjonalnej porady lekarskiej, diagnozy ani leczenia. Wszelkie podejrzenia zaburzeń hormonalnych należy bezwzględnie konsultować z lekarzem endokrynologiem lub andrologiem.

Czym jest hipogonadyzm u sportowców? 

Hipogonadizm to stan, w którym jądra nie produkują wystarczającej ilości testosteronu lub plemników. U młodych i aktywnych fizycznie mężczyzn występuje najczęściej hipogonadyzm wtórny, w którym same jądra są zdrowe, lecz nie otrzymują odpowiedniego sygnału stymulującego z podwzgórza i przysadki mózgowej. Zjawisko to w środowisku sportowym wynika zazwyczaj ze stosowania sterydów anaboliczno-androgennych lub skrajnego wycieńczenia organizmu spowodowanego ciężkim treningiem i restrykcyjną dietą.

Lekarze medycyny sportowej oraz endokrynolodzy coraz częściej badają mechanizmy, które u młodych, sprawnych fizycznie mężczyzn prowadzą do gwałtownego załamania formy hormonalnej. W kontekście intensywnego stylu życia ukierunkowanego na kształtowanie sylwetki wyróżnia się dwie główne przyczyny tego stanu, z którymi najczęściej mierzą się bywalcy klubów fitness:

• ASIH (Anabolic-Induced Hypogonadism) - czyli hipogonadyzm wywołany przyjmowaniem sterydów anaboliczno-androgennych (SAA). Pojawia się w wyniku dostarczania do organizmu syntetycznych hormonów z zewnątrz, co zmusza mózg do "wyłączenia" ich naturalnej produkcji.
• RED-M (Relative Energy Deficiency in Men) / Czynnościowy hipogonadyzm podwzgórzowy - stan wynikający z ekstremalnego obciążenia organizmu zbyt ciężkim treningiem przy jednoczesnym głębokim, długotrwałym deficycie kalorycznym. Ciało, broniąc się przed skrajnym wycieńczeniem energetycznym, samodzielnie wygasza funkcje osi rozrodczej.

Niezależnie od tego, która z tych przyczyn wywołała kryzys hormonalny, najbardziej istotne jest zaprzestanie działań na własną rękę i szukanie pomocy na forach internetowych. Zaburzenia te diagnozujemy i skutecznie leczymy wyłącznie pod okiem lekarza specjalisty - endokrynologa lub androloga.

Sterydy anaboliczne a oś HPTA. Jak syntetyczny testosteron oszukuje mózg?

Mechanizm wywołujący hipogonadyzm po sterydach (ASIH) to nic innego jak naturalna reakcja obronna naszego ciała. Układ hormonalny działa na zasadzie sprzężenia zwrotnego ujemnego. W zdrowym organizmie podwzgórze stale monitoruje poziom testosteronu we krwi. Jeśli jest go za mało, wydziela hormon GnRH, który pobudza przysadkę mózgową do produkcji dwóch gonadotropin:

• LH (hormon luteinizujący) - zmusza komórki Leydiga w jądrach do produkcji własnego testosteronu.
• FSH (hormon folikulotropowy) - odpowiada za spermatogenezę, czyli produkcję plemników.

W momencie, gdy sportowiec wprowadza do organizmu syntetyczny testosteron (lub jego pochodne) w dawkach wielokrotnie przekraczających normy fizjologiczne, mózg odbiera jasny sygnał: "Mamy gigantyczny nadmiar testosteronu".

Efekt? Podwzgórze i przysadka całkowicie wyłączają produkcję GnRH, LH oraz FSH. Oś HPTA (podwzgórze-przysadka-jądra) zostaje zablokowana. Pozbawione stymulacji jądra przestają pracować, co w medycynie określa się jako atrofia (zmniejszenie objętości jądra).

Przetrenowanie i syndrom RED-M, czyli hipogonadyzm u sportowców

Problem niskiego testosteronu nie dotyczy wyłącznie osób sięgających po nielegalny doping. Coraz większa grupa zawodników trenujących całkowicie naturalnie zapada na czynnościowy hipogonadyzm. Odpowiada za to zjawisko znane jako RED-M (Względny Niedobór Energii w Sporcie).

Gdy łączysz ciężki, codzienny trening siłowy z głębokim deficytem kalorycznym (np. podczas redukcji przed zawodami sylwetkowymi) oraz permanentnym brakiem snu, nasze ciało wchodzi w tryb przetrwania. Dla organizmu priorytetem jest bowiem utrzymanie funkcji życiowych (praca serca, mózgu), a nie reprodukcja.

Zrozumienie tego procesu ułatwia analiza dwóch głównych mechanizmów biologicznych, poprzez które ciało obniża syntezę męskich hormonów:

• Ekspresja kortyzolu (blokada centralna) - chroniczne przemęczenie i brak regeneracji drastycznie podnoszą poziom kortyzolu (hormonu stresu). Wysokie stężenie kortyzolu działa jak hamulec bezpieczeństwa w mózgu - bezpośrednio blokuje wydzielanie hormonu GnRH w podwzgórzu, co odcina sygnał do pracy jąder.
• Głodówka hormonalna (brak budulca) - zbyt niska podaż tłuszczów w diecie sportowca pozbawia organizm cholesterolu. Ponieważ cholesterol jest podstawowym i niezbędnym substratem do produkcji steroidów, jego brak fizycznie uniemożliwia wyprodukowanie odpowiedniej ilości cząsteczek testosteronu.

Ograniczenie produkcji hormonów na poziomie centralnym oraz jednoczesny brak podstawowego budulca w diecie prowadzą do zmian w wynikach laboratoryjnych. W skrajnych przypadkach kulturysta w końcowej fazie redukcji tkanki tłuszczowej może mieć poziom testosteronu porównywalny z mężczyzną w wieku 80 lat. Taki stan nie tylko uniemożliwia dalsze kształtowanie sylwetki, ale wręcz przyspiesza utratę wypracowanej wcześniej masy mięśniowej. Organizm, zamiast budować formę, skupia się wyłącznie na oszczędzaniu resztek energii niezbędnych do przeżycia.

Bezdech senny u kulturystów

Obturaoracyjny bezdech senny (OBS) to częsta przypadłość sportowców o dużej masie wyjściowej. U kulturystów nie wynika on z otyłości brzusznej, lecz z potężnej rozbudowy mięśni szyi i karku, które nocą uciskają drogi oddechowe. Powtarzające się niedotlenienie mózgu drastycznie niszczy architekturę snu głębokiego (fazy REM).

Objawy hipogonadyzmu u sportowców - jak je rozpoznać?

Objawy niedoboru hormonów u sportowca różnią się od symptomów u osób nieaktywnych fizycznie. Często są one przez długi czas maskowane przez determinację, silną wolę oraz rygorystyczny reżim treningowy, które pozwalają ignorować pierwsze symptomy kryzysu. 

Ponieważ osoby trenujące są przyzwyczajone do ciągłego przekraczania barier, regularnego zmęczenia i bólów mięśniowych, początkowe sygnały ostrzegawcze mylnie utożsamiają z "dobrze wykonanym treningiem" lub przejściowym spadkiem motywacji. Co więcej, wysoka aktywność receptorów androgenowych w mięśniach u osób z długim stażem treningowym może początkowo tuszować niedobory krążącego we krwi testosteronu. 

Organizm posiada jednak ograniczone zdolności kompensacyjne i w obliczu pogłębiającego się deficytu w końcu zaczyna wysyłać jasne, systemowe sygnały alarmowe, których nie da się już zignorować:

• Spadek formy sportowej - mimo ciężkich treningów i trzymania diety pojawia się regres siłowy, a mięśnie stają się "płaskie" i tracą gęstość.
• Katastrofalna regeneracja -stałe bóle mięśniowe i stawowe, które nie mijają po 1-2 dniach odpoczynku.
• Zguba motywacyjna i mgła mózgowa - brak tzw. "agresji treningowej", apatia, problemy z koncentracją w pracy, stany lękowe i depresyjne (bardzo częste po odstawieniu sterydów).
• Zaburzenia seksualne - zanik porannych wzwodów, spadek libido, trudności z osiągnięciem erekcji.
• Zmiany somatyczne - pojawienie się tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha i klatki piersiowej (lipomastia/ginekomastia) przy jednoczesnym spadku ogólnej masy mięśniowej.

Jak zdiagnozować hipogonadyzm u mężczyzn? Jakie badania zrobić?

Jeśli podejrzewasz u siebie hipogonadyzm wywołany obciążeniem treningowym lub wcześniejszym przyjmowaniem środków androgenno-anabolicznych (SAA), pomocne w jego diagnozowaniu będą badania z krwi. Poniższa tabela przedstawia pakiet badań krwi, które najczęściej wykonuje się w takich przypadkach. 

Pamiętaj jednak, że badanie profilu hormonalnego zawsze najlepiej przeprowadzić na wyraźne wskazanie medyczne i po wcześniejszej konsultacji ze specjalistą. Samodzielne zlecanie losowych testów, a zwłaszcza próby ich własnej interpretacji, mogą prowadzić do błędnych wniosków.

Jak leczyć hipogonadyzm sportowy?

Wybór metody leczniczej zależy ściśle od pierwotnej przyczyny zaburzeń (doping vs. przetrenowanie) oraz stopnia zachowania funkcji wydzielniczych przysadki mózgowej i jąder. 

Lekarz specjalista opiera terapię na leczeniu farmakologicznym:

• Terapia gonadotropiną kosmówkową (hCG) -  jest to podstawowe narzędzie w walce z hipogonadyzmem po sterydach (ASIH). Podawana podskórnie gonadotropina kosmówkowa (np. choriogonadotropina alfa lub ludzka gonadotropina kosmówkowa z moczu) działa jako bezpośredni analog hormonu luteinizującego (LH). Trafia ona do receptorów w jądrach i wysyła silny sygnał biochemiczny, zmuszając komórki Leydiga do natychmiastowego wznowienia produkcji własnego testosteronu oraz zapobiegając dalszej atrofii (zmniejszaniu się) jąder.
• Selektywne regulatory receptora estrogenowego (SERM) - leki z tej grupy, takie jak cytrynian klomifenu (Clomid) czy tamoksyfen, stosuje się w celu stymulacji pracy mózgu (podwzgórza i przysadki). Blokują one receptory estrogenowe w ośrodkowym układzie nerwowym. Mózg, odbierając to jako fałszywy sygnał o braku estrogenów, zaczyna intensywnie wydzielać endogenne hormony GnRH, LH oraz FSH. Jest to najważniejszy element przywracania naturalnej, samodzielnej pracy osi HPTA (tzw. restart osi).
• Inhibitory aromatazy (IA) - w przypadkach, gdy u pacjenta dochodzi do nadmiernej konwersji testosteronu do estradiolu (co jest częste przy dużej ilości tkanki tłuszczowej lub po cyklach dopingowych), lekarz może dołączyć w mikro-dawkach leki takie jak anastrozol lub letrozol. Obniżenie poziomu estrogenów zmniejsza ich hamujący wpływ na przysadkę mózgową, wspierając proces leczenia.
• Medyczna Terapia Zastępcza Testosteronem (TRT) - jeśli badania diagnostyczne wykażą, że komórki jądrowe uległy trwałemu, nieodwracalnemu zwłóknieniu na skutek wieloletniego przyjmowania substancji syntetycznych, przywrócenie naturalnej produkcji staje się niemożliwe. W takiej sytuacji endokrynolog wdraża stałe TRT. Stosuje się wówczas preparaty o przedłużonym uwalnianiu, najczęściej w formie iniekcji z nieestrowanym testosteronem (undekanian testosteronu podawany co 10–14 tygodni) lub estrów o średnim czasie działania (enantan lub cypionat testosteronu podawany co 1–2 tygodnie), rzadziej w postaci żelów przezskórnych. Celem jest bezpieczne utrzymanie poziomu hormonu w średnich granicach normy fizjologicznej, bez wprowadzania organizmu w stan wahań nastroju.

Podsumowanie

Cena, jaką sportowcy płacą za szybkie przyrosty mięśniowe bywa bardzo wysoka. Hipogonadyzm to nie tylko brak erekcji - to stan, który niszczy układ krążenia, gęstość kości, odporność oraz psychikę. Jeśli zauważasz u siebie opisane objawy, nie szukaj pomocy w internecie. Zrób badania krwi i skonsultuj się ze specjalistą.