Katar jesienny – alergia czy przeziębienie? Różnice i podobieństwa

Katar, czyli ostry nieżyt nosa, to stan zapalny błony śluzowej jamy nosowej, który objawia się zatkanym nosem, wyciekiem wydzieliny i kichaniem. Jesienią najczęściej towarzyszy chorobom - przede wszystkim infekcjom wirusowym, mniej bakteryjnym, których szczyt przypada na chłodniejsze miesiące. Choć kojarzymy go głównie z przeziębieniem, coraz częściej obserwuje się wzrost występowania kataru alergicznego u osób ze skłonnością do atopii. Jak więc odróżnić katar od alergicznego nieżytu nosa (ANN)?

W skrócie:

• Katar jesienny to ostry nieżyt nosa, najczęściej wywołany infekcją wirusową, rzadziej bakteryjną lub alergią (ANN).
• Przeziębienie trwa zwykle 7-10 dni i towarzyszą mu ból gardła, kaszel oraz stan podgorączkowy; ANN może trwać tygodniami i przebiega bez gorączki.
• Dla kataru alergicznego typowe są napadowe kichanie, wodnisty wyciek, swędzenie nosa i oczu oraz związek objawów z alergenami (roztocza, pleśnie, sierść zwierząt).
• Leczenie ANN to unikanie alergenu i stopniowo włączane leki: glikokortykosteroidy donosowe, przeciwhistaminowe, przeciwleukotrienowe, a w wybranych przypadkach omalizumab i immunoterapia swoista.
• Diagnozę kataru jesiennego stawia lekarz rodzinny, a gdy leczenie internistyczne nie przynosi rezultatów - alergolog; przy powikłaniach (np. zapalenie zatok) włącza się konsultację otolaryngologiczną.

Co to jest katar jesienny?

Katar jesienny nie jest osobną jednostką chorobową, nie ma więc kodu ICD-10, lecz jest  potoczną nazwą nieżytu nosa, który pojawia się od września do listopada. Jego podłożem jest zapalenie błony śluzowej nosa: pod wpływem drobnoustrojów lub alergenów śluzówka nabrzmiewa, produkuje więcej śluzu i gorzej oczyszcza wdychane powietrze. Najczęstszą przyczyną są wirusy, między innymi rinowirusy, sezonowe koronawirusy i wirusy paragrypy, które łatwo przenoszą się drogą kropelkową w autobusach, szkołach czy biurach. Zakażenie bakteryjne rozwija się zwykle wtórnie, gdy zalegająca wydzielina sprzyja namnażaniu bakterii.

Jesień sprzyja także nasileniu alergii. Spadek temperatury i zamykanie okien sprawiają, że w mieszkaniach rośnie stężenie roztoczy kurzu domowego, zarodników pleśni i alergenów zwierzęcych, a suche, ogrzane powietrze w sezonie grzewczym dodatkowo podrażnia śluzówkę. U osób z atopią, czyli uwarunkowaną genetycznie skłonnością do nadmiernej odpowiedzi immunologicznej na pospolite alergeny, taki katar bywa objawem alergicznego nieżytu nosa. Dlatego nie warto z góry zakładać, że każdy jesienny katar to przeziębienie.

Jakie są główne objawy kataru jesiennego?

Objawy zależą od przyczyny, ale kilka z nich pojawia się niemal zawsze: uczucie zatkanego nosa, wyciek wydzieliny, kichanie, pogorszenie węchu i smaku oraz ciężkość głowy. W infekcji wirusowej katar zaczyna się zazwyczaj od drapania w gardle i kichania, po czym wydzielina z wodnistej staje się gęstsza, śluzowa, a niekiedy żółtawa lub zielonkawa. Zmiana barwy nie zawsze oznacza zakażenie bakteryjne, bo często wynika z obecności komórek odpornościowych w wydzielinie. Do tego dochodzą ból gardła, suchy lub mokry kaszel, osłabienie, bóle mięśni, a czasem stan podgorączkowy lub gorączka.

W alergicznym nieżycie nosa dominują napady kichania, często seryjne, obfity, wodnisty wyciek, świąd nosa i podniebienia oraz uczucie zatkania. Częste są także objawy oczne: zaczerwienienie, łzawienie i swędzenie spojówek. Gorączka, bóle mięśni i wyraźne osłabienie nie występują. Dolegliwości nasilają się w konkretnych sytuacjach, na przykład podczas sprzątania, wyjmowania pościeli z szafy, wejścia do wilgotnego pomieszczenia lub kontaktu ze zwierzęciem. Jeśli katar trwa dłużej niż dwa tygodnie, wraca o tych samych porach roku albo budzi w nocy, warto zgłosić się do lekarza.

Jak odróżnić ostry nieżyt nosa od alergicznego nieżytu nosa (ANN)?

Najprościej odróżnić oba stany, oceniając czas trwania, przebieg i objawy towarzyszące. Przeziębienie ma wyraźny początek, dolegliwości narastają przez 2-3 dni, a potem stopniowo ustępują w ciągu 7-10 dni. ANN może utrzymywać się tygodniami, nawraca w podobnych okolicznościach i nie wiąże się z gorączką. Wskazówką jest także wywiad rodzinny: astma, atopowe zapalenie skóry czy alergie u rodziców lub rodzeństwa zwiększają prawdopodobieństwo, że katar ma podłoże alergiczne. Najważniejsze różnice zestawiono poniżej.

Podobieństw jest jednak sporo: oba stany blokują nos, zaburzają węch i utrudniają sen. Do rozpoznania ANN lekarz zleca testy skórne punktowe lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE w surowicy, a w badaniu rynoskopowym (rynoskopii) ocenia błonę śluzową, która w alergii bywa blada i obrzęknięta, a w infekcji zaczerwieniona. Warto pamiętać, że infekcja i alergia mogą występować jednocześnie, a przeziębienie bywa czynnikiem nasilającym alergiczny stan zapalny.

Katar sienny a jesienny - czy to to samo?

Choć oba pojęcia opisują uciążliwy katar alergiczny, nie są one synonimami. Różnica tkwi w sezonowości oraz rodzaju alergenów.
Katar sienny to potoczna nazwa alergicznego nieżytu nosa, który najsilniej objawia się wiosną i latem. Wywołują go głównie pyłki traw, drzew i zbóż. Z kolei katar jesienny pojawia się we wrześniu, październiku i listopadzie. W tym okresie za zatkany nos i kichanie odpowiadają przede wszystkim zarodniki grzybów pleśniowych (Alternaria i Cladosporium) oraz roztocza kurzu domowego, które namnażają się w sezonie grzewczym.

Pamiętaj, że katar jesienny łatwo pomylić z infekcją. Jeśli wydzielina jest wodnista, a objawom towarzyszy świąd oczu, to znak, że podłożem jest atopia i alergia, a nie przeziębienie.

Jak leczyć katar jesienny?

Przeziębienie leczy się objawowo: odpoczynek, nawodnienie, płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej lub wody morskiej oraz leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Antybiotyk nie jest wskazany w infekcji wirusowej. W ANN podstawą jest unikanie ekspozycji na alergen. W praktyce oznacza to stosowanie oczyszczaczy powietrza z filtrem HEPA, częste odkurzanie, wymianę pościeli i pranie jej w wysokiej temperaturze, używanie pokrowców przeciwroztoczowych oraz regularne płukanie nosa, które usuwa alergeny i nadmiar wydzieliny z błony śluzowej.

Gdy te metody nie wystarczają, wprowadza się leczenie farmakologiczne, stopniowo, w zależności od nasilenia objawów:

• Glikokortykosteroidy donosowe - beklometazon, budezonid, flutikazon; to najskuteczniejsza grupa leków w ANN, działająca po kilku dniach regularnego stosowania.
• Glikokortykosteroidy doustne - stosowane przez kilka dni, przy ciężkich objawach i wyłącznie z zalecenia lekarza.
• Leki przeciwhistaminowe – mogą być stosowane doustnie, donosowo, a także dospojówkowo; łagodzą kichanie, świąd i wodnisty katar.
• Leki przeciwleukotrienowe - szczególnie pomocne u osób ze współistniejącą astmą.
• Leki obkurczające naczynia błony śluzowej nosa - agoniści receptorów alfa1 i alfa2 oraz leki uwalniające noradrenalinę; stosowane donosowo lub doustnie, tylko krótko, bo dłuższe użycie grozi polekowym nieżytem nosa.
• Bromek ipratropium - lek cholinolityczny, stosowany jako lek drugiego rzutu przy nasilonym wycieku z nosa.
• Omalizumab - przeciwciało monoklonalne zarezerwowane dla ciężkich postaci choroby, opornych na standardowe leczenie.
• Immunoterapia swoista - tak zwane odczulanie, jedyna metoda wpływająca na przyczynę alergii, prowadzona przez alergologa zwykle przez kilka lat.

Kto diagnozuje katar jesienny?

Jeżeli widzimy pierwsze objawy kataru, które mogą wskazywać na przeziębienie, wystarczy konsultacja u lekarza rodzinnego lub pediatry - w zależności od wieku pacjenta. Jeżeli leczenie internistyczne nie przynosi rezultatów, objawy nawracają albo utrzymują się mimo terapii, chory powinien zostać skierowany do alergologa na konsultację alergologiczną. To właśnie ten specjalista wykonuje skórne testy punktowe (STP), zleca oznaczenie IgE i kwalifikuje do immunoterapii swoistej, czyli odczulania. Jeżeli pojawią się powikłania, na przykład zapalenie zatok przynosowych, przewlekły obrzęk śluzówki czy zaburzenia drożności nosa, może zostać włączona również konsultacja otolaryngologiczna.