Guzek nadnercza - czy to rak? Jak odróżnić zmianę łagodną od złośliwej

Najważniejsze informacje o guzach nadnerczy:

• Guzki nadnerczy to najczęściej łagodne gruczolaki - stanowią ponad 80% przypadków wykrywanych zmian.
• Diagnostyka obrazowa (TK i RM) pozwala radiologom odróżnić łagodny guz nadnercza od złośliwego.
• Badania laboratoryjne krwi i moczu są niezbędne, aby ocenić aktywność hormonalną guzków.

Guzki nadnerczy to zmiany wykrywane najczęściej przypadkowo podczas rutynowego badania USG lub tomografii komputerowej brzucha. Choć taka informacja na opisie radiologicznym potrafi wywołać ogromny lęk przed chorobą nowotworową, w większości przypadków struktury te okazują się łagodnymi, niegroźnymi dla życia gruczolakami. Żadnej zmiany nie wolno jednak lekceważyć. Każda z nich wymaga uważnej i pogłębionej diagnostyki specjalistycznej, która pozwoli precyzyjnie ocenić aktywność hormonalną guza oraz z absolutną pewnością wykluczyć rzadkie, ale agresywne procesy złośliwe.

Co to są guzki nadnerczy?

Guzki nadnerczy to zmiany strukturalne w postaci litych mas lub torbieli, zlokalizowane w obrębie małych gruczołów dokrewnych umieszczonych nad nerkami. W większości przypadków są to łagodne, nieczynne hormonalnie gruczolaki, wykrywane przypadkowo podczas USG lub tomografii brzucha (AI, adrenal incidentaloma). Mogą jednak wywoływać nadprodukcję hormonów (np. kortyzolu) lub mieć charakter złośliwy. 

W klasyfikacji ICD-10 nie ma jednego kodu dla guzka. Jeśli zmiana jest łagodna, stosuje się kod D35.0 - Łagodny nowotwór nadnercza. Gdy guz wykazuje cechy złośliwości, przypisuje się kod C74 - Nowotwór złośliwy nadnerczy z podziałem na korę (C74.0) lub rdzeń (C74.1). W przypadku zmian o nieokreślonym charakterze właściwy jest kod D44.1.

Czy guzki nadnerczy to gruczolaki?

Gruczolaki to najczęstsza odmiana guzków nadnerczy o łagodnym charakterze, stanowiąca ponad 90% wszystkich zmian wykrywanych przypadkowo w badaniach obrazowych. Choć medycznie każdy gruczolak jest klasyfikowany jako nowotwór, nie ma on zdolności naciekania sąsiednich tkanek ani tworzenia przerzutów. 

Ze względu na istniejące ryzyko onkogenne, każda zmiana o niecharakterystycznym lub niejednoznacznym obrazie wymaga pogłębionej diagnostyki, aby z absolutną pewnością wykluczyć proces złośliwy i zaplanować dalsze postępowanie medyczne.

Czy guzki nadnerczy bolą?

Guzki nadnerczy z reguły nie bolą i przez lata rozwijają się bezobjawowo. Ból w okolicy lędźwiowej może pojawić się rzadko, głównie gdy nowotwór osiąga duże rozmiary (powyżej 4-5 cm) i uciska sąsiednie tkanki. Nagły, silny ból może też zwiastować pęknięcie lub krwawienie do guza. Częściej niż ból fizyczny, czynne hormonalnie gruczolaki dają objawy ogólne, jak skoki ciśnienia czy przyrost wagi.

Jak wykryć guzki nadnerczy?

Wykrywanie zmian w obrębie gruczołów dokrewnych wymaga ścisłego nadzoru lekarskiego. Diagnostyka guzków nadnerczy nigdy nie powinna być inicjowana ani interpretowana samodzielnie przez pacjenta, a wszelkie badania należy wykonywać wyłącznie ze wyraźnych wskazań medycznych oraz pod okiem specjalisty.

Badania USG guzków nadnerczy

Ultrasonografia brzucha jest najczęstszym źródłem wykrywania zmian w nadnerczach, choć zazwyczaj dzieje się to przypadkowo podczas rutynowej oceny innych narządów. Tradycyjne USG ma jednak ograniczone możliwości techniczne ze względu na głębokie położenie nadnerczy w przestrzeni pozaotrzewnowej, dlatego wykrywa głównie większe zmiany. Znalezienie jakiejkolwiek nieprawidłowości w tym badaniu stanowi bezpośrednie wskazanie do przeprowadzenia bardziej szczegółowej diagnostyki obrazowej, takiej jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny.

Tomografia komputerowa (TK) oraz rezonans magnetyczny (RM)  uznawane są za badania drugiego rzutu, które pozwalają na dokładną ocenę struktury guza. Dzięki wysokiej rozdzielczości, te zaawansowane techniki obrazowe umożliwiają określenie wielkości, kształtu oraz granic zmiany, a także zbadanie jej gęstości radiologicznej i sposobu, w jaki nowotwór pochłania oraz wypłukuje środek kontrastowy. Uzyskane w ten sposób szczegółowe parametry tkankowe dostarczają radiologom i endokrynologom informacji, które w większości przypadków pozwalają z dużym prawdopodobieństwem odróżnić bezpiecznego, łagodnego gruczolaka od zmiany o charakterze złośliwym.

Kryteria złośliwości w badaniach obrazowych - jak radiolog rozpoznaje raka nadnercza?

Radiolog ocenia stopień złośliwości guza nadnercza na podstawie kilku charakterystycznych cech w tomografii (TK) lub rezonansie (RM). Głównym kryterium jest wielkość zmiany - zmiana powyżej 4 cm budzi silny niepokój onkologiczny. Równie ważna jest gęstość radiologiczna mierzona w jednostkach Hounsfielda (j.H.); wartości powyżej 10 j.H. w fazie natywnej sugerują niską zawartość lipidów, co jest typowe dla raka. Złośliwy nowotwór charakteryzuje się też nieregularnym kształtem, niewyraźnymi granicami oraz wolnym wypłukiwaniem kontrastu. O raku mogą świadczyć także nacieki na sąsiednie tkanki i powiększone węzły chłonne.

Diagnostyka laboratoryjna guzków nadnerczy

Badania z krwi oraz dobowej zbiórki moczu są podstawowym elementem oceny, czy wykryty nowotwór wykazuje aktywność wydzielniczą. Diagnostyka laboratoryjna pozwala określić poziom hormonów produkowanych przez korę oraz rdzeń nadnerczy, w tym kortyzolu, aldosteronu oraz metanefryny. Prawidłowo przeprowadzone panele biochemiczne pozwalają lekarzowi ocenić stopień hormonalnej czynności guza oraz ułatwiają odróżnienie zmian łagodnych od struktur o potencjale złośliwym.

W rutynowej praktyce klinicznej, w celu oceny profilu wydzielniczego guzka, najczęściej wykonuje się następujące badania z krwi:

• Kortyzol - podstawowy hormon kory nadnerczy, którego stężenie bada się rano, a także ocenia się jego autonomiczne wydzielanie za pomocą testu hamowania deksametazonem.
• ACTH (hormon adrenokortykotropowy) - hormon przysadkowy sterujący pracą nadnerczy, kluczowy w różnicowaniu pochodzenia nadczynności hormonalnej.
• Aldosteron oraz ARO (Aktywność Reninowa Osocza) - oznaczenie stężenia tego mineralokortykoidu wraz z oceną reniny pozwala wykluczyć autonomiczny hiperaldosteronizm (zespół Conna).
• DHEA-S (siarczan dehydroepiandrosteronu) - główny androgen nadnerczowy, którego bardzo wysokie stężenie w surowicy krwi bywa silnym markerem raka kory nadnercza.
• Wolne metanefryny w osoczu - stabilne metabolity adrenaliny i noradrenaliny, których oznaczenie z krwi cechuje się najwyższą czułością w wykluczeniu guza chromochłonnego.

Leki a wyniki badań hormonalnych - co należy odstawić przed diagnostyką nadnerczy?

Wiele leków może zafałszować profile hormonalne, prowadząc do błędnych diagnoz i interpretacji. Największy wpływ na wyniki badań laboratoryjnych guzków nadnerczy mają leki regulujące ciśnienie tętnicze krwi. Preparaty z grupy beta-blokerów, inhibitorów ACE czy antagonistów receptora angiotensyny bezpośrednio zaburzają ocenę osi aldosteron-renina. Szczególnie silnie działa spironolakton, który należy odstawić nawet na 4-6 tygodni przed badaniem, zawsze po konsultacji z lekarzem i wdrożeniu bezpiecznych zamienników. Na parametry kortyzolu wpływają z kolei doustne glikokortykosteroidy, a nawet maści i krople sterydowe oraz antykoncepcja hormonalna. 

Przed rozpoczęciem diagnostyki laboratoryjnej nadnerczy pacjent musi przedstawić specjaliście kompletną listę przyjmowanych preparatów, w tym suplementów diety.

Kto leczy guzki nadnerczy?

Wybór lekarza zależy od charakteru zmiany, jej wielkości oraz aktywności hormonalnej. Pacjenci z podejrzeniem guzków nadnerczy najczęściej zgłaszają się do internisty, który kieruje ich potem do endokrynologa. To lekarz tej specjalizacji prowadzi diagnostykę laboratoryjną, ocenia czynność wydzielniczą nowotworu i wdraża leczenie farmakologiczne, jeśli guz wywołuje nadprodukcję hormonów. 

W przypadku, gdy zmiana jest duża (powyżej 4 cm), szybko rośnie lub badania sugerują, że może to być rak, endokrynolog kieruje pacjenta do chirurga onkologicznego lub urologa. Specjaliści ci kwalifikują pacjenta do operacji usunięcia nadnercza (adrenalektomii).