Czy rak płaskonabłonkowy skóry jest złośliwy?

Rak płaskonabłonkowy skóry, oznaczony w klasyfikacji ICD-10 kodem C44 (z dokładniejszym dopisaniem lokalizacji, np. C44.3 przy zmianach na twarzy), należy do grupy nieczerniakowych nowotworów skóry. Wywodzi się z keratynocytów warstwy kolczystej naskórka, czyli komórek odpowiedzialnych za produkcję keratyny. W odróżnieniu od raka podstawnokomórkowego, rozwija się zwykle szybciej i ma większy potencjał do naciekania okolicznych tkanek, co budzi u pacjentów uzasadniony niepokój i skłania do pytania o stopień jego złośliwości.

Nowotwór ten diagnozowany jest najczęściej u osób po 60. roku życia, o jasnej karnacji, z przewlekłą ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe w wywiadzie. Częściej dotyczy mężczyzn niż kobiet, co wiąże się z zawodową ekspozycją słoneczną (praca na zewnątrz, rolnictwo, budownictwo). Wyróżnia się kilka odmian klinicznych, m.in. postać rogowaciejącą, wrzodziejącą oraz brodawkującą, a punktem wyjścia bywają również stany przedrakowe, takie jak rogowacenie słoneczne czy choroba Bowena.

W tym artykule dowiesz się:

• czym jest rak płaskonabłonkowy skóry i jakie są jego przyczyny,
• w jakich okolicach ciała pojawia się najczęściej,
• jak przebiega diagnostyka i do jakiego specjalisty warto się zgłosić,
• jakie metody leczenia stosuje się obecnie oraz jakie są rokowania.

Przyczyny raka płaskonabłonkowego skóry

Głównym czynnikiem rozwoju raka płaskonabłonkowego skóry jest długotrwała, kumulatywna ekspozycja na promieniowanie UV, zarówno naturalne (słoneczne), jak i pochodzące z solarium. Uszkodzenia DNA keratynocytów gromadzą się latami, prowadząc ostatecznie do niekontrolowanego namnażania komórek. Ryzyko rośnie wraz z liczbą lat spędzonych na słońcu bez odpowiedniej fotoprotekcji. Choroba dotyka głównie osoby starsze, choć coraz częściej rozpoznaje się ją także u młodszych pacjentów.

Do innych istotnych czynników ryzyka należą przewlekłe stany zapalne skóry, blizny pooparzeniowe, przetoki i owrzodzenia, w obrębie których może dojść do transformacji nowotworowej (tzw. owrzodzenie Marjolina). Znaczenie ma również immunosupresja - pacjenci po przeszczepach narządów, przyjmujący leki obniżające odporność, oraz osoby zakażone wirusem HPV o wysokim potencjale onkogennym, obciążeni są wyraźnie podwyższonym ryzykiem zachorowania. Nie bez znaczenia pozostaje też ekspozycja zawodowa na związki chemiczne, takie jak arsen czy pochodne smoły węglowej, a także predyspozycje genetyczne, w tym rzadkie zespoły, jak skóra pergaminowa (łac. xeroderma pigmentosum).

Gdzie występuje rak płaskonabłonkowy skóry?

Zmiany lokalizują się w miejscach najbardziej narażonych na działanie promieni słonecznych. Twarz, zwłaszcza okolica czoła, nosa, małżowin usznych i dolnej wargi, to jedna z najczęstszych lokalizacji. Bardzo charakterystycznym miejscem jest również owłosiona skóra głowy u mężczyzn z łysieniem, gdzie brak włosów sprzyja przewlekłej ekspozycji. Kolejne obszary to grzbiety dłoni, przedramiona oraz górna część klatki piersiowej i pleców - obszary, które przez lata pozostają odsłonięte podczas pracy na zewnątrz czy aktywności rekreacyjnych.

Rzadziej, ale wciąż istotnie klinicznie, rak płaskonabłonkowy rozwija się w obrębie błon śluzowych, na przykład na wardze dolnej u palaczy tytoniu, w obrębie narządów płciowych czy w okolicy odbytu, gdzie związek z zakażeniem HPV bywa szczególnie wyraźny. Zmiany w obrębie blizn, przewlekłych owrzodzeń podudzi czy przetok kostnych stanowią odrębną kategorię, wymagającą szczególnej czujności onkologicznej ze względu na często opóźnione rozpoznanie.

Jak rozpoznać raka płaskonabłonkowego skóry? Lekarz i diagnostyka

Zaniepokoić powinna nas każda zmiana skórna, która nie goi się przez kilka tygodni, powiększa się, krwawi przy niewielkim urazie lub przybiera postać twardego, rogowaciejącego guzka bądź owrzodzenia z uniesionymi, wywiniętymi brzegami. Warto zwrócić uwagę na zmiany powstające na podłożu istniejących wcześniej ognisk rogowacenia słonecznego, ponieważ to właśnie w ich obszarze najczęściej rozwija się ten nowotwór.

Diagnostyka raka płaskonabłonkowego skóry powinna rozpocząć się od konsultacji u dermatologa. W trakcie wizyty specjalista może przeprowadzić badanie znamion (dermatoskopię) - nieinwazyjną ocenę struktury zmiany przy użyciu dermatoskopu. W przypadkach wątpliwych lub przy podejrzeniu nacieku lekarz może skierować pacjenta do specjalisty onkologa lub chirurga onkologicznego. Ostateczne rozpoznanie zawsze opiera się na badaniu histopatologicznym wycinka pobranego podczas biopsji, co pozwala potwierdzić typ nowotworu oraz ocenić stopień jego zróżnicowania. W wybranych sytuacjach, zwłaszcza przy podejrzeniu zajęcia węzłów chłonnych, wykonuje się dodatkowo USG węzłów chłonnych, a przy bardziej zaawansowanych zmianach - tomografię komputerową.

Konsultacja w placówkach dermatologicznych, także w Warszawie, gdzie dostępność specjalistycznej diagnostyki onkologicznej jest szczególnie duża, pozwala skrócić czas oczekiwania na pełną ocenę zmiany.

Rak płaskonabłonkowy skóry - galeria zdjęć

Poniższa galeria zawiera prawdziwe zdjęcia medyczne zmian nowotworowych (rak płaskonabłonkowy skóry). Obrazy mogą być dla niektórych osób drastyczne. Oglądanie zdjęć ma cel edukacyjny.

Galeria zdjęć: rak płaskonabłonkowy skóry (C44)

Guzkowa postać raka płaskonabłonkowego (lub keratoacanthoma) zlokalizowana na grzbiecie nosa. Widoczny charakterystyczny centralny krater rogowy. 📸 fot. DermNet New Zealand

Rak płaskonabłonkowy skóry w rzadkiej lokalizacji anatomicznej – w obrębie muszli małżowiny usznej. Zmiana o charakterze keratotyczno-wrzodowym. 📸 fot. DermNet New Zealand

Rak płaskonabłonkowy wargi dolnej (C44.0). Klasyczna postać wrzodziejąca o dynamicznym przebiegu, często związana z przewlekłą ekspozycją na słońce i paleniem tytoniu. 📸 fot. DermNet New Zealand

Rak płaskonabłonkowy skóry (SCC) zlokalizowany na grzbiecie stopy. Widoczna postać naciekająca z centralnym owrzodzeniem i hiperkeratozą brzeżną. 📸 fot. DermNet New Zealand

Fot. DermNet New Zealand (licencja edukacyjna).

Jak leczyć raka płaskonabłonkowego skóry?

Podstawową i najskuteczniejszą metodą leczenia pozostaje chirurgiczne wycięcie zmiany z odpowiednim marginesem zdrowej tkanki, co w większości przypadków o niskim ryzyku prowadzi do całkowitego wyleczenia. W miejscach na ciele o dużym znaczeniu kosmetycznym i funkcjonalnym, takich jak twarz czy okolice oczu, stosuje się chirurgię mikrograficzną Mohsa, pozwalającą na usunięcie nowotworu przy jednoczesnym zaoszczędzeniu maksymalnej ilości zdrowej skóry.

W przypadku małych, powierzchownych zmian, zwłaszcza u pacjentów niekwalifikujących się do zabiegu operacyjnego, rozważa się metody alternatywne, takie jak terapia fotodynamiczna PDT. Jest ona szczególnie rekomendowana ze względu na swoją wysoką wybiórczość, ponieważ niszczy chorobowo zmienione komórki, oszczędzając jednocześnie okoliczne, zdrowe tkanki. Pozwala na uzyskanie znakomitych efektów terapeutycznych i minimalizuje ryzyko powstania rozległych blizn, co ma znaczenie przy zmianach zlokalizowanych na twarzy lub odsłoniętych obszarach ciała. Co więcej, PDT jest procedurą mało inwazyjną i bezpieczną, dzięki czemu może być z powodzeniem stosowana u osób starszych lub obciążonych innymi chorobami. Dodatkową zaletą tej terapii jest możliwość jej wielokrotnego powtarzania w tym samym miejscu w przypadku wystąpienia ewentualnych nawrotów. Umożliwia ona także jednoczesne leczenie całych obszarów skóry z widocznymi uszkodzeniami posłonecznymi, eliminując niewidoczne jeszcze gołym okiem ogniska przednowotworowe.

Decyzję o wyborze metody podejmuje zawsze lekarz prowadzący w oparciu o stopień zaawansowania, lokalizację i stan ogólny pacjenta. Po zakończonym leczeniu pacjent pozostaje pod okresową kontrolą dermatologiczną, ponieważ ryzyko powstania kolejnej zmiany nowotworowej w obrębie przewlekle eksponowanej na słońce skóry jest podwyższone, szczególnie w pierwszych latach po zabiegu.

Czy rak płaskonabłonkowy skóry jest niebezpieczny?

Rak płaskonabłonkowy skóry jest nowotworem złośliwym, jednak stopień jego agresywności zależy od wielu czynników. Większość przypadków wykrywanych wcześnie, o niewielkiej średnicy i płytkim naciekaniu, cechuje się bardzo dobrym rokowaniem i wysoką skutecznością leczenia chirurgicznego. Problem pojawia się, gdy zmiana pozostaje niezauważona lub bagatelizowana przez dłuższy czas - wówczas guz może naciekać głębsze warstwy skóry, tkankę podskórną, a nawet struktury sąsiadujące, takie jak mięśnie, chrząstki czy kości.

Do czynników zwiększających ryzyko agresywnego przebiegu należą: duży rozmiar zmiany (powyżej 2 cm), lokalizacja na wardze, uchu lub w obrębie blizny, niski stopień zróżnicowania histologicznego, naciekanie okołonerwowe oraz obniżona odporność pacjenta. 

Z tego względu każda niegojąca się zmiana skórna, zwłaszcza u osób starszych z historią intensywnej ekspozycji słonecznej, powinna zostać jak najszybciej oceniona przez dermatologa - wczesne rozpoznanie pozostaje najistotniejszym czynnikiem decydującym o skuteczności leczenia.

Czy rak płaskonabłonkowy skóry daje przerzuty i jakie ma rokowania?

W porównaniu z rakiem podstawnokomórkowym, rak płaskonabłonkowy ma wyższy potencjał do tworzenia przerzutów, choć wciąż dotyczy to mniejszości pacjentów. Przerzuty najczęściej obejmują w pierwszej kolejności okoliczne węzły chłonne, rzadziej drogą krwionośną dochodzi do zajęcia płuc, wątroby czy kości. Ryzyko przerzutów szacuje się na kilka procent w populacji ogólnej, jednak w grupach wysokiego ryzyka - przy dużych, głęboko naciekających guzach, zmianach nawrotowych lub u pacjentów z immunosupresją – odsetek ten jest istotnie wyższy.

Rokowania uzależnione są od momentu rozpoznania. Zmiany wykryte na wczesnym etapie i prawidłowo leczone chirurgicznie rokują bardzo dobrze, a odsetek wyleczeń sięga zwykle powyżej 90%. W przypadku choroby zaawansowanej, z zajęciem węzłów chłonnych lub przerzutami odległymi, rokowanie istotnie się pogarsza, choć wprowadzenie nowoczesnej immunoterapii znacząco poprawiło perspektywy nawet w tych trudniejszych sytuacjach klinicznych. 

Regularna samokontrola skóry, ochrona przeciwsłoneczna oraz systematyczne wizyty kontrolne u dermatologa pozostają najskuteczniejszym sposobem na zminimalizowanie ryzyka poważnych powikłań. W praktyce oznacza to, że każdą nową, nietypową zmianę skórną, a także każdą ranę, która nie goi się w ciągu kilku tygodni, warto skonsultować możliwie szybko - im wcześniej postawione zostanie rozpoznanie, tym mniej inwazyjne bywa leczenie i tym lepsze są długoterminowe rokowania pacjenta.