Rak podstawnokomórkowy skóry (BCC) - jak wygląda, z czym go pomylić i gdzie się najczęściej rozwija

Najważniejsze informacje o raku podstawnokomórkowym skóry:

• Rak podstawnokomórkowy (BCC) to najczęściej diagnozowany nowotwór złośliwy skóry.
• Jego typowy objaw to mały, perłowy, błyszczący guzek z widocznymi rozszerzonymi naczynkami (teleangiektazjami).
• Zmiana lokalizuje się najczęściej na twarzy i szyi (ok. 80% przypadków - nos, policzki, czoło, okolice oczu i uszu), rzadziej na tułowiu i kończynach.
• BCC ma bardzo niski potencjał przerzutowy (poniżej 1% przypadków).
• Rozpoznanie nowotworu skóry stawia dermatolog na podstawie dermatoskopii i biopsji.

Rak podstawnokomórkowy skóry (basal cell carcinoma, BCC) zajmuje pierwsze miejsce wśród nowotworów złośliwych skóry pod względem częstości występowania - w populacjach o jasnej karnacji odpowiada nawet za 70-80% wszystkich diagnozowanych raków skóry. Tak wysoka wykrywalność wynika z kilku nakładających się na siebie przyczyn.

Po pierwsze, głównym czynnikiem rozwoju tego nowotworu skóry jest wieloletnia ekspozycja na promieniowanie UV. Światło wywołuje uszkodzenia w DNA komórek warstwy podstawnej naskórka, inicjując proces ich niekontrolowanej proliferacji, czyli namnażania.

Po drugie, ryzyko nowotworu rośnie wraz z wiekiem - większość przypadków BCC dotyczy osób po 50. roku życia, choć coraz częściej rozpoznaje się go u młodszych dorosłych, co jest skutkiem nadmiernego opalania się czy korzystania z solarium.

Dodatkowymi czynnikami sprzyjającymi rozwojowi raka skóry jest jasny fototyp skóry, immunosupresja (np. po przeszczepach narządów), przewlekłe stany zapalne skóry oraz predyspozycje genetyczne, w tym zespół Gorlina-Goltza. 

W przeciwieństwie do czerniaka, rak podstawnokomórkowy rozwija się powoli i niemal nigdy nie daje odległych przerzutów. Nieleczony potrafi niszczyć okoliczne tkanki, w tym chrząstkę i kość, co może prowadzić do rozległych i nieodwracalnych uszkodzeń ciała, a w skrajnych przypadkach nawet do utraty funkcji zajętych narządów.

Jak wygląda rak podstawnokomórkowy skóry

Najbardziej charakterystycznym objawem BCC jest niewielki, twardy guzek o perłowej, półprzezroczystej powierzchni, często z widocznym woskowym połyskiem. W obrębie zmiany zazwyczaj widać rozszerzone naczynia krwionośne (teleangiektazje) - cienkie, czerwone nitki układające się w formę pajęczynki lub rozgałęzionego drzewka naczyniowego, potocznie określane jako “pękające naczynka”.

Wraz z postępem choroby środkowa część guzka może ulec owrzodzeniu - pojawia się niegojąca się rana pokryta strupem, otoczona uniesionym, wałowatym brzegiem o gładkiej, woskowej powierzchni (tzw. postać wrzodziejąca, ulcus rodens). 

Poza klasyczną postacią guzkową wyróżnia się także postać powierzchowną, przypominającą płaski, rumieniowy, łuszczący się placek, oraz postać twardzinopodobną (morphea-like), która wygląda jak blada, zapadnięta blizna bez wyraźnych granic - ta ostatnia bywa szczególnie trudna do rozpoznania gołym okiem.

Objawy raka podstawnokomórkowego skóry na zdjęciach

Poniższa galeria zawiera autentyczne zdjęcia medyczne zmian nowotworowych (rak podstawnokomórkowy skóry). Obrazy mogą być dla niektórych osób drastyczne. Oglądanie zdjęć ma cel edukacyjny.

Zanim przewiniesz stronę dalej i obejrzysz zdjęcia, zadaj sobie te 3 pytania:

• Czy na moim ciele (lub ciele bliskiej osoby) znajduje się niegojąca się od kilku tygodni ranka, czerwona plama lub guzek?
• Czy mam świadomość, że rak skóry nie zawsze jest czarny i może przypominać zwykłe zadrapanie lub perłową grudkę?
• Czy w przypadku zauważenia podobnej zmiany jestem gotów/gotowa niezwłocznie skonsultować się z dermatologiem zamiast odkładać wizytę?

Pamiętaj, że wczesne wykrycie raka podstawnokomórkowego daje niemal 100% szans na całkowite wyleczenie.

Rak podstawnokomórkowy skóry - zdjęcia

Wczesne owrzodzenie w przebiegu raka podstawnokomórkowego skóry (BCC). 📸 fot. DermNet New Zealand

Barwnikowa odmiana raka podstawnokomórkowego, wykazująca ciemne, guzkowate struktury. 📸 fot. DermNet New Zealand

Rak podstawnokomórkowy (BCC) na twarzy – postać wrzodziejąca (ulcus rodens) w sąsiedztwie oka. 📸 fot. DermNet New Zealand

Guzkowa odmiana raka podstawnokomórkowego (BCC) z charakterystyczną perłową strukturą i widocznym owrzodzeniem. 📸 fot. DermNet New Zealand

Powierzchniowy rak podstawnokomórkowy skóry (BCC) – widoczne liczne, rozsiane zmiany rumieniowo-złuszczające na plecach. 📸 fot. DermNet New Zealand

Fot. DermNet New Zealand (licencja edukacyjna).

Z czym można pomylić raka podstawnokomórkowego

Zróżnicowany obraz kliniczny BCC sprawia, że bywa on mylony z wieloma łagodnymi zmianami skórnymi, co często opóźnia właściwą diagnozę. Do najczęstszych pomyłek diagnostycznych należą:

• Gruczolak łojowy (hyperplasia sebacea) - drobny, żółtawy guzek o pępkowatym zagłębieniu w centrum, bez tendencji do owrzodzenia.
• Znamię melanocytowe (pieprzyk) - zwłaszcza gdy jest uniesione i jasno zabarwione, może przypominać wczesną postać BCC.
• Brodawka łojotokowa - zmiana o chropowatej, “przyklejonej” powierzchni, zazwyczaj bardziej pigmentowana i bez teleangiektazji.
• Kaszak (torbiel naskórkowa) - okrągły, elastyczny guzek podskórny, zwykle bez połyskującej, perłowej otoczki.
• Rogowacenie słoneczne - szorstka, czerwonawa plama na skórze wystawionej na słońce, uznawana za stan przedrakowy, ale o innym przebiegu.
• Blizna lub zmiana pourazowa - szczególnie w przypadku postaci twardzinopodobnej, która nie tworzy typowego guzka.

Z tego powodu każda niepokojąca, długo utrzymująca się lub niegojąca się zmiana skórna wymaga oceny specjalistycznej - najlepiej u lekarza dermatologa.

Jak rozpoznać raka podstawnokomórkowego skóry?

Podstawą rozpoznania BCC jest badanie dermatoskopowe (dermatoskopia), które pozwala ocenić strukturę naczyń, obecność charakterystycznych rozgałęzionych teleangiektazji oraz typowych dla tego nowotworu struktur, takich jak gniazda liściaste czy owrzodzenie. 

Dermatoskopia znacząco zwiększa czułość rozpoznania w porównaniu z samą oceną wzrokową, jednak ostateczne potwierdzenie diagnozy wymaga badania histopatologicznego wycinka skóry pobranego podczas biopsji. W wybranych przypadkach, przy zmianach trudnych do jednoznacznej oceny, pomocna bywa również trichoskopia okolicy owłosionej skóry głowy, jeśli zmiana zlokalizowana jest w tym obszarze.

Diagnostyką i leczeniem BCC zajmuje się dermatolog, a w bardziej zaawansowanych przypadkach - dermatolog onkolog lub chirurg onkologiczny. W Warszawie pacjenci mają dostęp do specjalistycznych placówek dermatologicznych oferujących zarówno dermatoskopię, jak i zabiegowe metody usuwania zmian, w tym chirurgiczne usuwanie zmian skórnych czy terapia fotodynamiczna PDT w zależności od typu i lokalizacji nowotworu.

Gdzie lokalizuje się rak podstawnokomórkowy skóry?

Rak podstawnokomórkowy rozwija się w obszarach ciała najbardziej narażonych na przewlekłe działanie promieniowania UV. Aż 80% przypadków diagnozuje się w obrębie głowy i szyi - najczęściej na nosie, policzkach, czole, a także w okolicach oczu i uszu, gdzie skóra jest cieńsza i długotrwale eksponowana na słońce. Rzadziej zmiana pojawia się na tułowiu i kończynach, choć nie można wykluczyć jej wystąpienia w tych lokalizacjach, zwłaszcza u osób z historią intensywnego opalania lub korzystania z solarium w młodszym wieku.

Rak podstawnokomórkowy u dorosłych

BCC jest nowotworem związanym z wiekiem - szczyt zachorowań przypada na okres po 50.-60. roku życia. Istotną rolę w jego rozwoju odgrywa wieloletnia, powtarzalna ekspozycja na słońce prowadząca do trwałych uszkodzeń naskórka.

Wśród dorosłych szczególnie narażone są osoby pracujące na zewnątrz (rolnicy, budowlańcy, ogrodnicy), a także osoby po przeszczepach narządów przyjmujące leki immunosupresyjne, u których ryzyko rozwoju BCC jest kilkukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej. 

Coraz częściej zmiany pojawiają się jednak także u osób w wieku 30-40 lat, co wiąże się z popularnością opalania rekreacyjnego, wyjazdów w strefy o wysokim nasłonecznieniu oraz korzystania z solarium bez zastosowania odpowiedniej fotoprotekcji.

Rak podstawnokomórkowy u dzieci

U dzieci BCC występuje niezwykle rzadko i w zdecydowanej większości przypadków wiąże się z konkretnymi predyspozycjami genetycznymi. Najczęstszą przyczyną jest zespół Gorlina-Goltza (nevoid basal cell carcinoma syndrome) - choroba genetyczna, w przebiegu której u dzieci i młodych dorosłych mogą pojawiać się mnogie ogniska raka podstawnokomórkowego, często współistniejące z innymi nieprawidłowościami rozwojowymi.

Do rzadkich przyczyn rozwoju tego nowotworu należy również skóra pergaminowata i barwnikowa (xeroderma pigmentosum), czyli genetycznie uwarunkowana nadwrażliwość na promieniowanie UV, a także wcześniejsza radioterapia w obrębie głowy lub szyi. 

Każda niepokojąca zmiana skórna u dziecka, zwłaszcza gdy w rodzinie występowały podobne przypadki, wymaga konsultacji dermatologicznej.

Gdzie rak podstawnokomórkowy daje przerzuty?

Rak podstawnokomórkowy należy do nowotworów o bardzo niskim potencjale przerzutowym - przerzuty odległe dotyczą znacznie poniżej 1% przypadków, co odróżnia go od unnych raków skóry np. czerniaka (melanomy). Głównym zagrożeniem związanym z BCC jest nie tyle rozsiew do innych narządów, co miejscowe uszkodzenie tkanek - nieleczona zmiana może naciekać skórę, tkankę podskórną, chrząstkę, a nawet kość, prowadząc do trudnych do leczenia ubytków, zwłaszcza w okolicy twarzy.

Jeśli już dochodzi do przerzutów, najczęściej obejmują one okoliczne węzły chłonne, a w dalszej kolejności płuca, kości oraz wątrobę. Do przerzutów dochodzi niemal wyłącznie w przypadku bardzo długo nieleczonych, dużych lub wielokrotnie nawracających zmian, co dodatkowo podkreśla znaczenie wczesnej diagnostyki i leczenia.

Jak zapobiegać i chronić się przed rakiem podstawnokomórkowym?

Podstawą profilaktyki raka podstawnokomórkowego jest ograniczenie ekspozycji na promieniowanie UV, które stanowi główny czynnik wywołujący tę chorobę. W praktyce oznacza to codzienne stosowanie filtrów przeciwsłonecznych o szerokim spektrum ochrony (SPF 30 lub wyższym), nawet w pochmurne dni i poza sezonem letnim, ze szczególnym uwzględnieniem twarzy, uszu, karku i dłoni. Istotne jest unikanie ekspozycji na słońce w godzinach jego największej aktywności (zwykle 11:00-16:00) oraz noszenie odzieży ochronnej, nakryć głowy z szerokim rondem i okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV. 

Całkowitej rezygnacji wymaga korzystanie z solarium, które istotnie zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów skóry, zwłaszcza u osób młodych. Osoby z jasnym fototypem skóry, licznymi znamionami, obciążonym wywiadem rodzinnym lub historią wcześniejszych zmian nowotworowych skóry powinny regularnie wykonywać samobadanie skóry oraz poddawać się okresowym kontrolom dermatologicznym z użyciem dermatoskopu. 

Wczesne wykrycie BCC pozwala na leczenie mało inwazyjnymi metodami i praktycznie eliminuje ryzyko powikłań miejscowych czy przerzutów.